هێژا دڵشاد

كورد لەنێوان گەمەی گول‌و ئەردۆغاندا

12/15/2017 8:16:00 AM

ماوەیەكە لە راگەیاندنەكانی توركیا پانتاییەكی زۆر بە چالاكی و هەواڵی خۆ كاندیدكردنەوەی عەبدوڵا گول بۆ هەڵبژاردنەوەی سەرۆككۆماری دەدرێت، ئەمەش لەوەوە سەرچاوەی گرتووە كە گول بەنیازە لەگەڵ دەستەیەك لە ئەندامەكانی پێشووی ئاك پارتی (كە پێشتر هاوخەبات بون و ئێستا لە ئاك پارتی دابڕاون یاخود دوورخراونەتەوە) پارتێكی سیاسی نوێ دابمەزرێنێت.
لەم بارەیەوە نیهاد گەنج رۆژنامەنوس و شرۆڤەكاری توركیا لە وتارێكیدا ئاماژە بەوەدەكات، هەوڵەكانی گول بۆ پێكهێنانی رەوتێكی نوێ، لە بەرامبەر ئەردۆغان درێژەی هەیە. بەم شێوەیە باسی دەكات: ماوەیەكی زۆرە قسەوباس لەسەر گەڕانەوەی عەبدولا گوڵ بۆ سیاسەت دەكرا، بەڵام ئیتر لەمەودوا كارەكە لە قسە دەرچووەو پێی ناوەتە كردار، ئیتر گەڕانەوەی گول بۆ كایەی سیاسی شتێكی رونە، لەماوەی رابردوودا عەبدولا گول، لەگەڵ، ئەحمەد داودئۆغڵو، عەلی باباجان، جەمیل چیچەك و نزیكەی 40 لە پارلەمانتارەكانی پێشووی ئاك پارتی كۆبونەوەیان ئەنجامداوە. ئەمەش نیشانەی لەت بونی ئاك پارتی و جیابونەوەی بەشێك لە سیاسەتكارە دێرینەكانی ناو ئەو پارتەیە".
هاوكات ئەحمەد تاقان، رۆژنامەنوس و نوسەر، كە پێشتر بۆ ماوەیەك راوێژكاری عەبدوڵا گول بووە، لە وتارێكیدا ئاماژەی بەوە كردووە كە عەبدوڵا گول لەڕێگەی بەشیر ئەتەڵای-یەوە، كە پێشتر پۆستی یاریدەدەری سەرۆكوەزیرانی ئاك پارتی و دواتریش وەزیری ناوخۆی پێدراوە، ئامادەكاری بۆ دروستكردنی پارتێك دەكات و لەو رێگەیەشەوە خۆیان بۆ هەڵبژاردنی 2019 ئامادەدەكەن.

گول‌و  ئەردۆغان
لە مێژووی ئاك پارتیدا، عەبدوڵا گول و رەجەب تەیب ئەردۆغان، وەك دوو كەسایەتی سیاسی بەهێزی ناو پارتەكە دەركەوتوون كە رابەرایەتی ئەو رەوتە نوێیەی توركیایان دەكرد، ئەم دوو سەركردەیە تاكو ئەم ساڵانەی دوایی، پەیوەندییەكی زۆر پتەویان لەگەڵ یەكدا هەبووە، ئەم پەیوەندییە جگە لە لایەنی سیاسی، لایەنی كۆمەڵایەتی و خێزانیشی گرتۆتەوە.
لەساڵی 2001 ئاك پارتی لەلایەن هەریەك لە رەجەب تەیب ئەردۆغان، بولانت ئەرنج، عەبدوڵا گول و عەبدول لەتیف شەنەرەوە دامەزرا، ئەردۆغان بە سەرۆكی پارتەكە و ئەوانیتریش بە جێگیر هەڵبژێردران.
لەسەرەتای گرتنەدەستی دەسەڵاتی حكومەتی ئاك پارتی، لە ساڵی 2002 وە كاتێ‌ ئاك پارتی 34.3 ی دەنگەكانی برد، ئەردۆغان وەك سەرۆكی پارتەكە، لەبەرئەوەی پێشترلە دادگا داوایەكی یاسایی لەسەر تۆماركرابوو، نەیتوانی لەو هەڵبژاردنە خۆی كاندید بكات، بەپێی یاساكانی توركیا سەرۆكوەزیر پێویستە پارلەمانتار بێت، ئەوجا ئەو پۆستە وەردەگرێت، بۆیە عەبدوڵا گول پۆستی سەرۆكوەزیرانی وەرگرت، لەپاش چەند مانگێك ئەردۆغان لە شاری سیعرت خۆی كاندید كردەوە و لە 14 ی مارتی 2003 پۆستی سەرۆكوەزیرانی لە گول وەرگرتەوە.
گول و ئەردۆغان دوانەیەكی تەواوكەری یەك بوون، یەكگرتویی ئەوان توانی قۆناغ بە قۆناغ بچنەپێشەوە، ئەم دوانە چەندجارێك پۆستەكانیان ئاڵوگۆڕ كردووە،  بێگومان بە رێكەوت و تێگەیشتن لەیەكتریی، هەڵقوڵاوی بیری ناسۆنالیزمی ئیسلامی نەتەوەپەرستی توركن و ئەو رەوتەی كە نەجمەدین ئەربەكان لە 70 كانەوە رابەرایەتی دەكرد.
ئەردۆغان لە پاش خولی سێیەمی سەرۆكوەزیرانی و پێش ئەوەی ببێتە سەرۆككۆمار، وەك سەرۆكی ئاك پارتی و سەرۆكوەزیر، یاسایەكی تایبەتی پێشنیاری پارلەمان كرد و بەزۆرینەی دەنگی پارتەكەی تێپەڕ بوو، لەو یاسایە هاتووە كە لەپاش سێ‌ خولی پارلەمانی لەدوای یەك، كەس نەتوانێ‌ خۆی كانیدید بكاتەوە، بەمەش راستەوخۆ لێدانی هاوخەباتە دێرینەكانی بوو كە دەرفەتیان نەبێت خۆیان كاندید بكەنەوەو درێژە بە ژیانی سیاسی خۆیان بدەن. ئەردۆغان قۆناغ بە قۆناغ لە هاوڕێكانی دوركەوتەوەو بەسیاسەتێكی تاكڕەوی لەناو پارتەكەیدا پەیڕەو كرد.

چالاكییەكانی گول
لەماوەی رابردوودا عەبدولا گول، یانزەهەمین سەرۆككۆماری پێشووی توركیا، زیاتر لە میدیاكان دەبینرێت لەپاش ئەوەی لە ئابی 2014 پۆستەكەی رادەستی ئەردۆغان كرد، گول سەردانی ئورفەی كردوو لەوێ‌ چاوی كەوت بە چەند سەرۆك عەشیرەتێك،
لە هەفتەی رابردوو، لە ئەنقەرە بەشداری لە 25 ساڵەی كۆڕبەندی پەیوەندییەكانی كازاخستان و توركیا كردو لەوێ‌ وتارێكی پێشكەش كرد. گول لە 2007 تاكو 2014 بۆ ماوەی حەوت ساڵ 11 هەمین سەرۆككۆماری توركیا بوو.
گول لە قۆناغێكی زۆر سەختدا بوو بە سەرۆككۆمار بەوەی ململانێیەكی زۆری لەگەڵ سوپا كرد، گول بە یەكەم سەرۆككۆماری مەدەنی دادەنرێت بەبێ‌ دەستوەردانی سوپا و راستەوخۆ لەڕێگەی پارلەمانەوە هەڵبژێردرا، پۆستەكەی لە ئەحمەد نەجدەت سەزەرەوە وەرگرت كە پیاوی دەوڵەت بووەو چەند پۆستێكی باڵای لەناو دەوڵەتدا هەبووەو لە سوپاوە نزیك بووە.
ژیانی سیاسی عەبدوڵا گول، لە پارلەمانتارییەوە تاكو سەرۆككۆماری و بەچەند وێستگەیەكدا تێپەڕیوە، لە هەڵبژاردنی پارلەمانی ساڵی 1991 بە پارلەمانتار لەسەر پارتی رەفا هەڵبژێردرا. پارلەمانتار، سەرۆكوەزیران، وەزیری دەرەوە، یاریدەدەری سەرۆكوەزیران، وەزیری دەوڵەت، سەرۆككۆمار، لەماوەی دەسەڵاتی سەرۆككۆماریدا لە زۆربەی رووداوەكانی توركیا هەڵوێستی ئەرێنیتر بوە زمانی نەرمی و دیالۆگی بەكارهێناوە، زۆرجاریش لێدوانەكانی پێچەوانەی هاوڕێ و هاوخەباتەكەی ئەردۆغان بووە.

كورد‌و  هەڵبژاردنی سەرۆككۆماری 
كورد بەگشتی و لایەنی بزوتنەوەی سیاسی كورد لە باكووری كوردستان، ئەزمونێكی ئەوتۆیان نییە لەگەڵ پڕۆسەكانی هەڵبژاردنی سەرۆككۆماری لەو وڵاتەدا، بەو پێیەی هەمیشە كورد وەلانراوەو دەرفەت نەدراوە رۆڵی سیاسی خۆیان بگێڕن، بۆ نمونە پارتە كوردییەكان روبەرووی داخستن بونەتەوە، سەرۆك و پارلەمانتارەكان زیندانی كراون یاخود لە سیاسەت دورخراونەتەوە و مافی بەشداریی سیاسیان لێوەرگیراوەتەوە، هەروەها بونی یاسای بەربەستی 10% ئاستەمییەكی زۆری دروست كردووە بەوەی كورد دەنگی راستەقینەی دەربكەوێت و بەشداری زیاتری هەبێت.
وەك نمونە ئەگەر باسی هەڵبژاردنەكانی ئەم ساڵانەی دوایی سەرۆككۆماری لە توركیا بكەین و ئاماژە بە پێگە و هەڵوێستی كورد بدەین، لە بەرواری 28ی ئابی 2007 كاتێ‌ عەبدوڵا گول لە پارلەمان لە گەڕی سێیەمی دەنگدان بۆ سەرۆككۆماری، 339 دەنگی بەدەستهێنا، ئەوكات كوردەكان دەتەپە 20 پارلەمانتاریان هەبوو، هەموویان كاغەزی سپییان خستەناو سندوقی دەنگدانەوەو بەمەش بێ‌ لایەنی خۆیان لەو هەڵبژاردنە دەربڕی، بەپێی دەستوری ئەوكاتەی توركیا هەڵبژاردنی سەرۆككۆماری دەبوایە كاندیدەكە  لە كۆی 550 پارلەمانتاری ناو پارلەمان 367 دەنگ بەدەستبهێنێت، ئەگەر نا دەبوایە بۆ خولی دووەم یاخود سێیەم هەڵبژاردنەكە دووبارە بكرابایەتەوە، ئەو كات ئاك پارتی 341 پارلەمانتاری هەبوو، واتە پێویستی بە 26 دەنگیتر دەبوو، ئەوە بوو بەپێی یاساكانی دەبوایە لە گەڕی سێیەمی هەڵبژاردنەكە 276 دەنگ ببات، گول 339 دەنگی پارتەكەی هێنا و بە یانزەهەمین سەرۆككۆماری توركیا هەڵبژێردرا.
لەدوا هەڵبژاردنی سەرۆككۆماری توركیا، لە ئابی 2014 بەڕێوەچوو، ئەمجارە كورد رۆڵی بەرچاوی گێڕا و توانی هەلێكی باش بۆ داهاتووی خۆی بقۆزێتەوە، ئەوەبوو پارتی دیموكراتی گەلان (هەدەپە) سەڵاحەدین دەمیرتاشی هاوسەرۆكی پارتەكەیان وەك كاندید دەستنیشان كرد، بێگومان چاوەڕوانییەكان جیاوازتر بوو بۆ لایەنی كورد.
دەمیرتاش توانی سەردانی زۆربەی شارەكانی توركیا بكات و دەنگی بەشێك لە توركەكانیش بۆ خۆی ببات، ئەوەبوو لەو هەڵبژاردنەدا بۆ یەكەمجار رێژەی دەنگی كورد گەیشتە نزیكەی 10% ئەمەش ئەوەی نیشاندا كە بۆ هەڵبژاردنی داهاتوو كورد دەتوانێ‌ بەربەستی هەڵبژاردن ببڕێت. دەمیرتاش وەك كاریزمایەك دەركەوت و سەركردەیەكی گەنجی ئازادیخواز، توانی 9.76 %ی دەنگەكان ببات.
ئەكمەلەدین ئیحسانئۆغڵو، یەك بوو لەو سێ‌ كاندیدەی كە خۆی بۆ پۆستی سەرۆككۆماری تەرخان كردبوو، ئیحسانئۆغڵو لەلایەن هەریەك لە جەهەپە، مەهەپە و چەندپارتێكیتر (لە دەرەوەی پارلەمان بوون) رێكەوتنیان لەسەر كردبوو، بۆ ئەوەی وەك كاندیدێكی بەهێز بەرامبەر ئەردۆغان بوەستێ، بەڵام ئەویش تەنها 38.4 % ی دەنگەكانی برد. رەجەب تەیب ئەردۆغان توانی 51.7 %دەنگەكان ببات و بە دوانزەهەمین سەرۆككۆماری توركیا هەڵبژێردرا.
بەبۆچونی من هەدەپە دووبارە وەك هاوشێوەی هەڵبژاردنەكەی 2014، كاندیدی خۆی بۆ هەڵبژاردنی 2019 دەبێت، هیچ نەبێت لەو رێگەیەوە بتوانێ‌ چێكی باڵانسی سیاسی خۆی بكات و دەرفەتی زیاتری بۆ بڕەخسێت سیاسەت بكات و لەمەیدانەكان پەیامی خۆی بەباشی بگەیەنێت، بەمەش رێككەوتن و سازش لەگەڵ هیچ لایەنێكی سیاسی نەكات و وەك بەرەیەكی ئۆپۆزسیۆنی ئازادیخواز و ئاشتیخواز درێژە بەچالاكی سیاسی خۆی بدات. بەواتایەكیتر كورد ناچێتە ژێرباری رێككەوتنێك لەگەڵ هیچ لەو دوو كاندیدە واتە هەریەك لە گول و ئەردۆغان،  ئەگەری زۆرە كە وەك تەنها بژاردە كاندیدێكی خۆیان هەبێت كە بتوانێ‌ قورسایی خۆی لە هەڵبژاردنەكە دەربخات.
لێرەدا پرسیارەكە ئەوەیە ئایا عەبدوڵا گول دەبێتە فریادڕەسی كورد یاخود نا، پێموانییە، دەشێ‌ هەندێ‌ هەنگاوی ئیجابی بۆ هێوەربونەوەی دۆخی ناوخۆی توركیا بهاوێژێت، بەبیرمان نەچێت سەرۆككۆماری ئەمجارە كەسی یەكەمی وڵات دەبێت و كار بە سیستمی سەرۆكایەتی دەكات، هەموو جومگەكانی دەسەڵات دەخاتەوە ژێردەستی خۆی و دەتوانێ‌ كاری جدی بۆ هەمواركردنەوەی دەستوریش بكات. بۆیە هەڵبژاردنی 2019 تا دواڕادە چارەنوسسازە بۆ گشت گەلانی توركیا.
لە پڕۆسەی هەڵبژاردنی ساڵی 2019 ی توركیا پێمان دەڵێت چیتر ئەردۆغان و گول دوانەیەكی هاوتای یەك نین و ركابەری یەكترن.
لە توركیا لەگشت هەڵبژاردنە چارەنوسسازەكاندا، پشتیوانی كورد گرنگ بووە، لێرەدا بە درویش نییە دیسان لەسەر حسابی كورد هەندێ‌ هەنگاو بنرێت لەوانەش ئازادكردنی دەمیرتاش و پارلەمانتارەكانیتری كورد بۆ ئەوەی سۆزی كورد رابكێشن بەلای خۆیاندا، هەڵبژاردنی 2019، ئەوپەڕی گرنگی خۆی دەبێت لە رووی داڕشتنەوەی كایەی سیاسی و پەیكەری بەڕێوەبردنی وڵات، بەوەی لەو هەڵبژاردنەدا سەرۆككۆمار و پارلەمانتار پێكەوە بەڕێوەدەچێت و دواتریش سەرۆككۆمار دەبێتە كەسی یەكەمی دەسەڵات. 
لێرەدا، سیاسەتەكانی داهاتووی هەریەك لە گول و ئەردۆغان، دەبێتە پێوەرێك كە باڵانسی سیاسی خۆیان بۆ گەلی توركیا دەربخەن، ئایا كامیان سەردەكەوێت هێشتا زووە بۆ ئەوە، بەڵام ئەوەش روونە كە هیچكامیان لە ناوەڕۆكدا نابنە فریادڕەسی گەلی كورد و گشت پێكهاتەكانیتری توركیا، پێدەچێت گول بەو پێیەی كەمێك میانڕەوترە لە ئەردۆغان باشتر ببینرێت، هەروەها گول پەیوەندییەكی باشی لەگەڵ بەشێكی زۆر لە سەرۆكی حزب و سەركردەكانی باشووری كوردستان هەیە. ئەمەش دەشێ‌ هەنگاوی ئیجابی لێبكەوێتەوە. لە رووداوە هەستیارەكانی ناوخۆی توركیا، لێدوانەكانی گول پێچەوانەی لێدوانەكانی ئەردۆغان بووەو هەمیشە لایەنی ئاشتیخواز بووەو دور بووە لە بەكارهێنانی زمانی زەبر و شەڕ، بیرمان نەچێت ئەویش لە هەمان قوتابخانە و رەوتی ئیسلامی سیاسیی لە توركیا هاتووە، دەشێ‌ تێڕوانینی ئیجابیانەتر بێت، بەڵام ئەمە مانای ئەوە ناگەیەنێ كە ببێتە سەركردەیەك بەتەواوەتی هاوكێشەكان لەهەمبەر چارەسەری پرسی كورد بگۆڕێت. ئەگەریش ئەوە بكات، ئەوە كارێكی باش و رێگایەكی دورودرێژی لەبەردەمدایە.


ڕاپرسی

پێت وایە بەغدادو هەرێم دەگەنە رێككەوتن‌و كێشە سیاسی‌و ئابورییەكان چارەسەر دەكەن؟

دەنگ بدە