حسێن رابی

كۆتایی "دەوڵەت- نەتەوە" لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

8/26/2017 10:20:00 AM

پێناسەی نەتەوە
پێناسەی زۆر بۆ نەتەوە- نەیشێن- هەیە، بەڵام گشتیترین پێناسە دەتوانێت ئەمە بێت؛ گروپێك لەخەڵك كە زمانی هاوبەش، كلتوری هاوبەش، ئیسنیكی هاوبەش، نەسبی هاوبەش یان مێژوی هاوبەشیان هەیە، پێش سەدەی بیستەم وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ژێر فەرمانڕەوایی ئیمپراتۆرییەكانی ئێران‌ و عوسمانییدا بون، ئەم دو ئیمپراتورییە لەسەر بنچینەی خێڵ‌ و ئایین دامەزرابون، خەڵكانی نێو ئەم ئەمپراتۆریانە كەمترین زمان‌ و كلتور‌و مێژوی هاوبەشیان هەبو، سەرچاوەی دەسەڵاتی ئیمپراتۆر ئایین‌ و خێڵ بو، بەهەڵوەشانەوە و لاوازبونی ئەم دو ئیمپراتۆرییە گروپە ئەسنیكییەكان لە ژێر فەرمانڕەوایی حكومەتی شاو خەلیفە دوركەوتنەوەو پرۆسەی نەتەوەسازی بۆ كاڵكردنەوەی فرەرەنگی كلتوری زمانی بە مەبەستی دروستكردنی دەوڵەتێكی شێوە ئەوروپی لەسەر سەرزەوینی ئەم دو ئیمپراتورییە هاتە ئاراوە.

نەتەوەسازەكان كێبون؟
پرۆسەی نەتەوەسازی لە دوای شۆڕشی فەرانسا لەئەوروپا دەستیپێكردبو، بیری نەتەوەیی لە سەدەی نۆزدەهەمدا لە رێگەی رۆشنبیرانەوە كە پەروەردەكراوی رۆژئاوا بون گواسترایەوە بۆ ئێران‌ و عوسمانی، حكومەتی بەریتانیا گەورەترین پشتیوانی بڵاوكردنەوەی ئەم بیركردنەوە بون.
لە دوای تەسكبونەی خاكی ئێران‌ و عوسمانی (توركیا) و جیابونەوەی ژمارەیەكی زۆر ویلایەت لەم دو ئەمپراتۆرییە، پرۆسەی دروستكردنی دەوڵەت‌- نەتەوە، دەستیپێكرد.

دروستكردنی كلتورو مێژو زمان‌ و مێژوی هاوبەش بە زۆرەملێ
توركیا‌ و ئێران‌ و عێراق‌ و سوریا ‌و میسر.... لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا پاشماوەی دو ئەمپراتۆری بون، خەلكانی نێو ئەم وڵاتانە لە زمان‌ و كلتور و ئەسنیكدا جیاواز بون، بۆیە بڕیاری یەكخستن‌ و یەكسانكردن‌ و سڕینەوەی كلتور و زمانە جیاوازەكان دەستیپێكرد، بۆنمونە لە توركیا هەمو یەكسانكران بە تورك‌ و لە ئێرانیشدا بە نەتەوەیەكی دەسكرد بە ناوی ئێرانی كە كۆڵەكەی سەرەكییەكەی فارسبون بو.
بڕیاری سڕینەوەی كلتوری لۆكاڵی‌ و جێگیركردنی بە كلتوری ئەوروپییدرا، پۆشاكەكان یەكخران‌ و زمانەكان قاچاخكران، لە توركیادا كورد بە زۆر كرا بە توركی كێوی‌ و لە ئێرانیشدا كورد بون بە فارسێك كە لە سەردەمی كۆندا ماونەتەوە، توركە ئازەرییەكانیش فارسگەلێكبون كە زمانەكەیان فەوتاوەو بونە بە تورك! كەم‌و زۆر سیاسەتێك لەم شێوەیەش لە وڵاتانیتردا جێبەجێكرا، ئەمانە هەموی لە ئاراستەی دروستكردنی زۆرەملێی زمان‌ و كلتور و ئەسنیك‌و مێژوی هاوبەشدا بو. لە هەمانكاتیشدا ئایین كە لە هەردو ئەمپراتۆری ئێران ‌و عوسمانییدا كۆڵەكەی سەرەكی حوكمڕانیبو سەركوتكرا‌ و پەراوێزخرا، بەڵام تیانەچو بەڵكو بە بەهێزی لە نێو كۆمەڵگادا مایەوە.

شكستی پرۆژەی دروستكردنی دەوڵەت- نەتەوە
لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا

لە ساڵی (١٩٧٩)دا رێبەرانی ئایینی بە قۆستنەوەی نارەزایەتییەكانی خەڵكی ئێران كۆتاییان بە حكومەتی دەوڵەت- نەتەوەیی شاهەنشایی ئێران هێنا ئەمە سەرەتای دەستپێكردنی پاشەكشەی پرۆژەكە بو، لە دوای ئێران حكومەتی سەدام حسێن كە حكومەتێكی دەوڵەت نەتەوەیی بو لە لایەن ئەمریكاوە رۆخێنرا و ئەوەی جێگەی گرتوە، حكومەتێكی ئایینی بو، وڵاتی میسر و تونسیش بە هەمان رێگەدا رۆیشتن، لەم وڵاتانەدا ئایین زیاد لە هەر فاكتەرێكیتر جێگەی دەوڵەت- نەتەوەكە دەگرێتەوە، توركیاش بە هەمان شێوە هەمو رۆژێك زیاتر لە رۆژی پێشو بەرگی ئایینی لەخۆ دەگرێت، بێگومان سوریاش لە ئێستادا شكستی پرۆژەی دەوڵەت- نەتەوە تەجروبە دەكات.

دەوڵەتی ئایینی بەرەو كوێ؟
دەوڵەتی ئایینی ئەگەر لە دەوڵەت- نەتەوە كێشەی زیاتر نەبێت، بێگومان كەمتر نییە، لە هەر كام لە وڵاتە ئیسلامییانەدا، ئایین ‌و ئایینزای جیاواز لە ئایینی فەرمانڕەوای تێدایە كە لەگەڵ دامەزراندنی دەوڵەتی ئایینی دەكەونە دژایەتی ئەو دەوڵەتە، لە هەمانكاتیشدا، دەوڵەتی ئایینی بە شێوەیەك میراتگری دەوڵەت- نەتەوەیە لەسەركوتكردنی كەمە نەتەوەكاندا، چونكە دەوڵەتی ئایینی بەرژەوەندی جەماوەری ئایینی سەرەكی دەپارێزێت كە لە هەمانكاتیشدا نەتەوەی سەرەكیین، بۆیە كێشەكانی ناو وڵاتەكان ئەگەر قوڵتر نەبنەوە لاوازتر نابن، بۆ نمونە دەوڵەتی ئایینی شیعی لە عێراقدا كێشەی لەگەڵ ئایینزای سونییدا هەیە‌ و لە هەمانكاتیشدا دەسەڵاتی بەسەر ناوچە كوردییەكاندا نییە، كێشەكانی ئێستای نێوان حكومەتی توركیا لەگەڵ كوردا زۆر فراوانترە لە كێشەكانی حكومەتەكانی پێشو، یان لە ئێراندا حكومەت كێشەی زۆری لەگەڵ كەمە نەتەوە و ئاینییەكاندا هەیە، كە لە سەردەمی شادا هەرگیز بەو بەرفراوانییە نەبوە، لە هەمانكاتیشدا دەوڵەتی ئایینی بە سروشت دەوڵەتێكە لەگەڵ بیروڕای ئازاددا ناتەبایە، بیروڕاكان تەنها لە چوارچێوەیەكی دیاریكراودا دەكرێت دەرببردرێن، بۆیە ئەم شێوازە لە حكومەت قەیراناویترە لە حكومەتی دەوڵەت- نەتەوە و ناتوانێت زاڵببێت بەسەر جیاوازییەكاندا و بێگومان دەگۆڕێت بەشێوەیەكیتری حكومڕانی.


ڕەخنەی چاودێر

شه‌و شاد

ڕاپرسی

پێت وایە لایەنەكان دەگەنە رێككەوتن بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی باشوری كوردستان؟

دەنگ بدە